Włoski – Rzeczownik

• rodzaj rzeczownika • liczba mnoga • odmiana

RZECZOWNIK

rzeczownik

• rzeczownik to odmienna samodzielna część mowy, nazywająca osoby, rzeczy, zwierzęta, rośliny, zjawiska

• odpowiada na pytania: kto? co?

 

rzeczowniki w języku włoskim

• poprzedzone są zazwyczaj przez rodzajnik, który wskazuje na ich: rodzaj, liczbę oraz określoność lub nieokreśloność

• odmieniają się tylko przez rodzaje i liczby

• nie odmieniają się przez przypadki, a odmianę zastępuje odpowiednie użycie przyimków

 

RODZAJ RZECZOWNIKA

rzeczowniki włoskie mają tylko dwa rodzaje: męski – maschile i żeński – femminile

rodzaj rzeczownika można określić po stojącym przed nim rodzajniku lub zaimku

RODZAJ MĘSKI

rodzaj męski obejmuje:

• większość rzeczowników zakończonych na: o i e, oraz kilka zakończonych na: a

 il pranzo – obiad, il libro – książka, il sosia – sobowtór

• nazwy drzew

  il melo – jabłoń, il ciliegio – czereśnia, * wyjątki: la vite – winorośl, i nazwy drzew zakończone na: a, np. la quercia – dąb

• nazwy rzek i jezior

  il Tèvere – Tybr, il Po – Pad, il Garda – jezioro Garda, * wyjątki: większość nazw rzek zakończonych na: a, np. la Vìstola – Wisła

• nazwy miesięcy i dni tygodnia

  il febbraio – luty, il settembre – wrzesień, il lunedì – poniedziałek, il sàbato – sobota, * wyjątek: la domènica – niedziela

• rzeczowniki rodzaju męskiego będące tytułami, zakończone na: re

  dottore, signore, professore, ingegnere 

RODZAJ ŻEŃSKI

rodzaj żeński obejmuje:

• większość rzeczowników kończących się na: a oraz część kończących się na: e i o

  la macchina – samochód, la frase – zdanie, la casa – dom, le lezione – lekcja

• rzeczowniki stanowiące nazwy owoców:

  la mela – jabłko, la ciliegia – czereśnia,

  wyjątkami są nazwy wspólne dla drzew owocowych i ich owoców: il limone – cytryna, il mandarino – mandarynka

• nazwy miast

  (la) Milano – Mediolan, (la) Varsavia – Warszawa, * wyjątek: il Cairo – Kair

• nazwy wyspa

  Sicilia – Sycylia, l’Islanda – Islandia, * wyjątek: il Madagascar – Madagaskar

• nazwy marek samochodów

  la Fiat, la Mercedes

• rzeczownik la gente

  la gente – ludzie, la gente è buona – ludzie są dobrzy

 

tworzenie rzeczowników rodzaju żeńskiego

rodzaj żeński rzeczowników osobowych tworzy się przez

• zmianę końcówki rzecz. rodzaju męskiego z: o na a:

il figlio, la figlia – syn, córka, il nonno, la nonna – dziadek  babcia

• zmianę końcówki rzecz. rodzaju męskiego: e na a

  il signore, la signora – pan, pani, il padrone, la padrona – szef, szefowa

• zmianę końcówki rzecz. rodzaju męskiego: e na essa

  dottore, dottoressa – doktor, kobieta doktor, studente, studentessa

• zmianę końcówki rzecz. rodzaju męskiego tore na trica

  pittore, la pittrice – malarz, malark 

• rodzaj żeński nazw zwierząt i ptaków

  – nazwy zwierząt rodzaju żeńskiego tworzy się od nazw rodzaju męskiego przez zmianę końcówki rodzaju męskiego: o na a

    il gatto, la gatta – kot, kotka, l’asino, l’asina – osioł, oślica, *wyjątek: gallo, gallina – kogut, kura.

  – nazwy rodzaju żeńskiego tworzy się przez zmianę końcówki na­zwy rodzaju męskiego: e na essa:

    leone, leonessa – lew, lwica, elefante, elefantessa – słoń, słonica.

  – niektóre zwierzęta mają różne nazwy dla rodzaju męskiego i dla rodzaju żeńskiego:  il cane, la cagna – pies, suka, il becco,

    la capra – kozioł, koza, il montone, la pecora – baran, owca, il porco, la scrofa – wieprz, maciora

  – nazwy niektórych zwierząt mają jedną formę wspólną dla rodzaju męskiego i dla rodzaju żeńskiego

    il gorilla – goryl, il cigno – łabędź, l’usignolo – słowik, il ratto – szczur, il topo – mysz, il coniglio – królik, l’aquila – orzeł

    * dla odróżnienia używa się: il maschio della scimmia lub la scimmia maschio, la femmina dell’usignolo lub l’usignolo femmina

• część rzeczowników żywotnych ma odrębne for­my dla rodzaju męskiego i żeńskiego

  l’uomo, la donna – mężczyzna, kobieta, il maschio, la femmina – samiec, samica, il marito, la moglie, mąż, żona

• jednakową postać niezależnie od rodzaju mają rzeczowniki:

  – zakończone na: ese, stanowiące nazwę narodowości: il francese, la francese – francuz, francuzka

  – zakończone na: ante i ente: il cantante, la cantante – śpiewak, śpiewaczka, l’insegnante, l’insegnante – nauczyciel, nauczycielka

  – zakończone na: a, ista, cida: l’artista, l’artista – artysta, artystka, l’autista, l’autista – kierowca, la guida,

    la guida – przewodnik, przewodniczka, il turista, la  turista – turysta, turystka, il protagonista, la protagonista – bohater, bohaterka

  – niektóre rzecz. osobowe zakończone na: e: il nipote, la nipote – wnuk, wnuczka, il coniuge, la coniuge – małżonek, małżonka

  – niektóre rzeczowniki, zależnie od rodzaju, mają różne znaczenia: un critico, una critica – krytyk, krytyczka, un melo, una mela –

    jabłoń, jabłko, un posto, una posta – miejsce, poczta, un modo, una moda – sposób, moda, un banco, una banca – lada, bank 

 

LICZBA MNOGA RZECZOWNIKA 

zmiana końcówek w liczbie mnogiej

rodzaj

liczba pojedyncza

liczba mnoga

męski

o, e, a, i

i

żeński

a

e, i

e

i

liczba mnoga regularna

• rzeczowniki rodzaju męskiego zmieniają końcówki liczby pojedynczej z: o, e, a, i, na i

  lo zaino, gli zaini – plecak, plecaki- l’atlante, gli atlanti – atlas, atlasy, il problema, i problemi – problem, problemy

• rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają końcówki liczby pojedynczej z: a na e oraz z: e, i na i

   la chiave, le chiavi – klucz, klucze, la matita, le matite – ołówek, ołówki         

   kilka rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych na: o w liczbie mnogiej nie zmieniają końcówek:

   la radio – radio, la dinamo – prądnica, la moto – motocykl, l’auto – samochód, la foto – fotografia, la hiro – długopis, la metro – metro

   * wyjątki: la mano, le mani – ręka, ręce, l’ala, le ali – skrzydło, skrzydła, l’arma, le armi – broń                 

 

liczba mnoga nieregularna

• rzeczowniki nie zmieniające końcówek w liczbie mnogiej

  – tzw. nomi tronchi – rzeczowniki z akcentem na ostatniej głosce, np. il caffè – i caffè

  – rzeczowniki 1-sylabowe: il re, i re – król, królowie, la gru,le gru – żuraw, żurawie

  – rzeczowniki kończące się na samogłoskę: i, il paraurti, i paraurti – zderzak, zderzaki, la tesi, le tesi – teza, tezy

  – niektóre rzeczowniki zakończobe na spółgłoskę: il bar, i bar – bar, bary, il sport, gli sport – sport, sporty

  – rzeczowniki zakończone na: ie: la superficie, le superfici – powierzchnia, powierzchnie

• niektóre rzeczowniki w liczbie mnogiej są innego rodzaju niż w liczbie pojedynczej:

  l’eco, gli echi – echo, echa, l’uovo, le uova – jajko, jajka, il dito, le di ta – palec, palce, il corno, le corna – róg, rogi

  il lenzuolo, le lenzuola – prześcieradło, prześcieradła, il paio, le paia – para

• rzeczowniki występujące tylko w liczbie mnogiej

  gli spinaci – szpinak, gli occhiali – okulary, i pantaloni – spodnie, i calzoni – spodnie, le stoviglie – naczynia kuchenne,

  le nozze – wesele, le redini – lejce, le mutande – majtki, le forbici – nożyce

• niektóre rzeczowniki, posiadają dwie formy liczb mnogiej

  np. il braccio, le braccia, i bracci – ramię, ramiona człowieka, ramiona np. fotela,  il ginocchio, le ginocchia, i ginocchi – kolano,

  kolana, l’orecchio, le orecchie, gli orecchi – ucho, uszy, ucha np. dzbanka, il labbro, le labbra, i labbri – warga, wargi, brzegi 

  il eiglio, le ciglia, i cigli – rzęsa, rzęsy, obrzeża np. drogi, l’osso, le ossa, gli ossi – kość, kości, kości poćwiartowanego zwierzęcia

liczba mnoga czasowników złożonych

jeżeli w skład rzeczownika złożonego wchodzą:
 dwa rzeczowniki:
    – końcówkę l.mn. przyjmuje drugi rzeczownik, np. la madreperla – macica perłowa le madreperle, l’arcobaleno – tęcza gli arcobaleni
    dwa rzeczowniki, z których pierwszym jest capo

       końcówkę liczby mnogiej przybiera wyraz capo, jeżeli chodzi o osobę naczelnika, kierownika
       il capostazione – zawiadowca i capistazione,
       w przeciwnym razie końcówkę liczby mnogiej przybiera drugi wyraz, np. il capogiro – zawrót głowy i capogiri,

rzeczownik i przymiotnik
  końcówkę l.mn. przyjmują obydwa wyrazy:  la cassaforte – kasa pancerna le casseforti,
  wyjątki: il palcoscenico – scena i palcoscenici, il camposanto – cmentarz i camposanti,

przymiotnik i rzeczownik:
  końcówkę l.mn. przyjmuje tylko rzeczownik, np. il bassorilievo – płaskorzeźba i bassorilievi, l ’altoparlante – głośnik, gli altoparlanti
  wyjątek: il bassofondo – dzielnica przestępców i bassifondi,
rzeczownik i przymiotnik bello, buono, mezzo
  końcówkę l.mn. przyjmują obydwa wyrazy, np. la mezzaluna – półksiężyc le mezzelune

czasownik i rzeczownik:
  – końcówka l.mn. wyrazu złożonego nie ulega zmianie, gdy rzeczownik stanowiący jego drugi człon występuje w l.mn.
    il portalettere – listonosz i portalettere, il portamonete – portmonetka i portamonete,
  – końcówka l.mn. ulega zmianie, gdy wyraz złożony jest tego samego rodzaju co rzeczownik stanowiący jego drugi człon
    il parafango – błotnik i parafanghi, il fango – błoto, il batticuore – bicie serca i batticuori,

  – końcówka l.mn. nie ulega zmianie, gdy rodzaj wyrazu złożonego jest różny od rodzaju rzeczownika stanowiącego jego drugi człon
    il portacenere – popielniczka i portacenere, la cenere – popiół
    w przeciwieństwie do: il parafulmine – piorunochron i parafulmini, il fulmine – piorun

 

ODMIANA RZECZOWNIKA

dopełniacz = di, celownik = a

rzeczowniki w języku włoskim są nieodmienne

* rzeczowników w funkcji mianownika i biernika nie poprzedza przyimek, a jedynie sam rodzajnik

* rzeczownik w wołaczu występuje bez przyimka i bez rodzajnika

 

• formę przypadków przejmują niektóre przyimki

  1. mianownik: (chi, che cosa – kto, co) Marco – Marek

  2. dopełniacz: (di chi, di che cosa – kogo czego) di Marco – Marka

  3. celownik: (a chi, a che cosa – komu czemu) a Marco – Markowi

  4. biernik: (chi che cosa – kogo,co) Marco – Marka

  5. narzędnik: (con) con Marco – z Markiem

 

• odmiana rzeczownika z rodzajnikiem nieokreślonym

  1. mianownik:ecco – oto: un professore – profesor, uno studente – student, una sorella – siostra

  2. dopełniacz:il libro – książka, kogo: di un professore – profesora, di uno studente – studenta, di una sorella – siostry

  3. celownik:do – daję, komu: a un professore – profesorowi, a uno studente – studentce, a una sorella – siostrze

  4. biernik: vedo – widzę, kogo: un professore – profesora, uno studente studenta, una sorella – siostrę

  5. narzędnik: con un professore – z profesorem

 

• odmiana rzeczownika z rodzajnikiem określonym

  liczba pojedyncza

  1. mianownik: ecco – oto: il preofessore, lo studente, la sorella,

  2. dopełniacz: l libro – książka kogo: del professore, dello studente, della sorella

  3. celownik: daję komu: al professore, allo studente, alla sorella

  4. biernik: vedo – widzę kogo: il professore, lo studente, la sorella

  5. narzędnik: con il professore – z profesorem

  liczba mnoga

  1. mianownik:ecco – oto: i professori, gli studenti, le sorelle,

  2. dopełniacz:il libri – księżki kogo: dei professori, degli studenti, delle sorelle

  3. celownik: daję komu: ai professori, agli studenti, alle sorelle

  4. vebiernik: do – widzę kogo: i professori, gli studenti, le sorelle

  5. narzędnik: con i professori – z profesorami