Rosyjski – Rzeczownik

• rodzaj rzeczownika  •  przypadki

RZECZOWNIK – существительное

• rzeczowniki są to wyrazy, które nazywają przedmioty i odpowiadają na pytania: кто? что?
  Кто? мать, учитель, лётчик, брат, сестра, дитя, галка, корова, рыба; Что? школа, поле, река, книга, дерево, ветер

 

• podobnie jak w języku polskim rzeczowniki rosyjskie można podzielić na dwie grupy

  1. żywotne (одушевлённые) oznaczające nazwy ludzi lub zwierząt, np: сестра – siostra

  2. nieżywotne (неодушевлённые) oznaczające nazwy przedmiotów lub pojęć, np: дом – dom

   * do rzeczowników nieżywotnych zalicza się także nazwy kwiatów, drzew: роза – róża, фиалка – fiolek, липа – lipa, дуб – dąb, клён – klon

 

  obydwie grupy dzielą się dalej na rzeczowniki

  a.  własne (собственные), do których należą imiona i inne nazwy własne, np. Валера, Париж,
  b. pospolite (нарицательные), określające przedmiot jako jeden z grupy podobnych przedmiotów np: деревня  – wieś, река – rzeka

  c. zbiorowe (собирательные) określające zbiorowości ale występujące tylko w liczbie po. i nie łączące się z liczebnikami, np.
      пьянство (pijaństwo)

  d. materialne (вещественные) określające  jednostki miar wielkości fizycznych, np: килограмм  – kilogram

  e. konkretne (конкретные), określające osoby, przedmioty, pojęcia i zjawiska łączące się z liczebnikami głównymi, porządkowymi i

      zbiorowymi; występujące w liczbie pojedynczej, mnogiej (poza wyjątkami występującymi tylko w liczbie mn.), np. девушка –  

      dziewczynka, дерево – drewno, drzewo, ребёнок – dzieciak
  f. abstrakcyjne (абстрактные) określające uczucia, zjawiska nie dające się poznać zmysłami: страсть – namiętność, свобода –   

      wolność
 

* uwaga: w języku rosyjskim inaczej niż w polskim rzeczowniki oznaczające nazwy zwierząt odpowiadają na pytanie кто?

    Вижу (кого?) корову. Widzę (co?) krowę.  Девочка кормит (кого?) кур. Dziewczynka, karmi (co?) kury.
 

 

RODZAJ RZECZOWNIKA

rzeczowniki rosyjskie występują w trzech rodzajach: męskim, żeńskim i nijakim,

mogą być odpowiednio określone zaimkiem wskazującym этот – ten, эта – ta lub это

rzeczowniki rosyjskie występują w trzech rodzajach: męskim, żeńskim i nijakim mogą być odpowiednio określone

  zaimkiem wskazującym этот – ten, эта – ta lub это
  w przypadku osób decyduje ich naturalny rodzaj, rozpoznawalny na podstawie użytych zaimków, przymiotników itd.:
  дедушка (он) – dziadek; мой дорогой дедушка – mój kochany dziadek; jest akcentowaną końcówką przymiotników r. męskiego

  * niektóre rzeczowniki zakończone na: a mogą być rodzaju męskiego lub żeńskiego: сирота – sierota chłopiec / sierota dziewczynа


rodzaj gramatyczny można ustalić na podstawie końcówki.
  – rodzaju męskiego są:

     1. wszystkie rzeczowniki zakończone na spółgłoskę twardą lub na й: край, май,

     2. niektóre rzeczowniki zakończone na spółgłoskę miękką, w piśmie oznaczoną znakiem miękkim ь; день, конь.
  – rodzaju żeńskiego jest:

    1. większość rzeczowników zakończonych na a lub я

    2. wiele zakończonych na ь, w tym wszystkie zakończone  na: жь, чь, шь, щь
  – rodzaju nijakiego

     1. wszystkie rzeczowniki zakończone na o, e, мя

     2. nieodmienne wyrazy pochodzenia obcego jeśli oznaczają przedmioty martwe:
         бюро (biuro), кино (kino), кафе (kawiarnia), жюри (jury);  * wyjątek: кофе (kawa) jest rodzaju męskiego

 

rzeczowniki rosyjskie różniące się rodzajem od polskich

эта
эта
этот
этот
эта
эта
этот
эта
эта
этот
эта
этот
этот
эта
эта

больница – szpital
вилка – widelec
город – miasto
грипп – grypa
дверь – drzwi
жара – upał
зал – sala
квартира – mieszkanie
комната – pokój
класс – klasa
кровать – łóżko
лимон – cytryna
магазин – sklep
марка – znaczek, gatunek
машина – samochód

этот
этот
это
эта
этот
этот
эта
этот
эта
этот
эта
этот
этот
этот
это

музей – muzeum
подвал – piwnica
платье – sukienka
площадь – plac
пляж – plaża
ресторан – restauracja
ручка – długopis
словарь – słownik
собака – pies
стул – stołek, krzesło
тетрадь – zeszyt
уррк – lekcja
чай – herbata
шкаф – szafa
шоссе – szosa

 

LICZBA RZECZOWNIKA

w rosyjskim rzeczowniki występują w l.  pojedynczej , mnogiej oraz w dwóch grupach dodatkowych:

singularia tantum i pluralia tantum

• singularia tantum – oznacza grupę rzeczowników występujących tylko w liczbie pojedynczej,

   należą do niej rzeczowniki zbiorowe, nazwy materiałów, nazwy miesięcy, oznaczenia stron świata i rzeczowniki abstrakcyjne:

   чеповёчество – ludzkość, желбзо – żelazo, мой – maj, сбвер – północ

   * tylko w liczbie pojedynczej używane są:

      rzeczowniki zbiorowe, nazwy materiałów, nazwy miesięcy, oznaczenia stron świata i rzeczowniki abstrakcyjne:
      чеповёчество (ludzkość), желбзо (żelazo), мой (maj), сбвер (północ), пюббвь (miłość)

 

pluralia tantum – oznacza grupę rzeczowników występujących tylko w liczbie mnogiej – są to przede wszytskim:

  – nazwy przedmiotów składających się z dwóch lub więcej jednakowych elementów: кальсоны – kalesony, ножницы – nożyczki
  –  uogólnienia, np. финансы – finanse

  – nazwy produktów i odpadków żywnościowych: щи – kapuśniak; сливки – śmietana, помои (pomyje);
  – nazwy długotrwałych czynności i stanów: прения – spór
  – nazwy odcinków czasu i obrzędów: похороны – pogrzeb, сутки – doba), Святки – święta
  – nazwy miast, miejscowości, gwiazdozbiorów i pasm górskich: Свиняры – Świniary, Гончие Псы – Gwiazdozbiór Psów Gończych
  * tylko w liczbie mnogiej występują:
  – rzeczy, które składają się z dwóch równych części: очки – okulary, весы – waga, брюки – spodnie
  – następujące rzeczowniki: вйпы – widły, грабли – grabie, деньги – pieniądze, дрова – drwa, духи – perfumy, каникулы – wakacje,

    носилки – nosze, овощи – warzywa, перила – poręcz, похороны – pogrzeb, сени – sień, сливки – śmietana, сумерки – zmierzch,

    сутки – doba, счёты – liczydła, часы – zegai, чернила – atrament, шахматы – szachy, щи – kapuśniak

 

tworzenie liczby mnogiej

•  liczbę mnogą rzeczowników tworzy się przez dodanie do tematu wyrazu odpowiedniej końcówki, np.
   муж –  мужья, mąż, mężowie; сутл – стулья – krzesło, krzesła; небо, небеса – niebo, nieba; чудо, чудеса – cudo, cuda
rzecz. rodz. żeńskiego i męskiego o temacie zakończonym samogłoską г, к, х, ч, щ, ж, ш mają w l. mnogiej końcówkę: и  

  музей, музеи – muzeum, muzea

rzeczowniki zakończone na й w liczbie mnogiej mają końcówkę: и
  ручей, ручьи – potok, potoki; трамвай, трамваи – tramwaj, tramwaje
 

* czas w liczbie mnogiej zachodzi wymiana głosek w temacie wyrazu
   – zmiękczenie końcowej spółgłoski tematu: сосед, соседи – sąsiad, sąsiedzi; чёрт, черти – czart, czarty
   – wymiana końcowych spółgłosek w temacie: ухо, уши – ucho, uszy
   – zanik lub zamiana przyrostka liczby pojedynczej: курица, куры – kura, kury; медвежонок, медвежата – niedźwiadek, niedźwiadki

* w niektórych przypadkach liczbę mnogą tworzy się poprzez całkowitą zmianę tematu

   человек, люди – człowiek, lludzie, ребёнок, дети – dziecko, dzieci
* liczbę rzeczowników nieodmiennych pozwala określić kontekst zdania oraz liczba określających je części mowy

   молодой шимпанзе – młody szympans – молодые шимпанзе – młode szympansy

 

 

DEKLINACJA – ODMIANA RZECZOWNIKA

w języku rosyjskim jest sześć przypadków

mianownik

 

dopełniacz

• rzeczowniki. r. męskiego i nijakiego о twardym temacie jak телевизор, окно mają w dopełniaczu l. poj. końcówkę: a:

  телевизора, окна
• rzeczowniki rodzaju żeńskiego twardotematowe, jak комната, стена – końcówkę: ы:

  комнаты, стены

• rzeczowniki miękkotematowe r. męskiego i nijakiego, jak учитель, поле mają w dopełniaczu l. poj. końcówkę: и:

  учителя, поля
• rzeczowniki miękkotematowe rodzaju żeńskiego, jak земля, дверь mają końcówkę: и:

  земли, двери

 

celownik

w celowniku 1. mn. rzeczowniki twardotematowe mają końcówkę: ам
  поезд – поездам, касса – кассам, окно – окнам, останбвка – останбвкам
  a rzeczowniki miękkotematowе końcówkę: ям
  трамвай – трамваям, станция – станциям, здание – зданиям
  Люди направляются к станциям метро и к остановкам. – Ludzie kierują się do stacji metra i przystanków.
  К билетным кассам подходят пассажиры. – Pasażerowie podchodzą do kas biletowych.
  Пассажиры спешат к поездам. – Pasażerowie spieszą się do pociągów.

 

biernik

rzecz. nieżywotne r. męskiego oraz wszystkie rzeczowniki rodz. nijakiego i żeńskiego zakończone na: ь

  mają w bierniku l. poj. tę samę postać co w mianowniku, a więc: телевизор, письмо, тетрадь
rzecz. żywotne r. męskiego, z wyjątkiem rzeczowników na: а, я, mają w bierniku l. poj. końcówkę: a (po twardym temacie)

  i końcówkę -я (po miękkim temacie), np.: сына, учйтеля.
  Фёдор читает газету. – Fiodor czyta gazetę.; Я смотрю на Олю. – Patrzę na Olę.

rzecz. r. żeńskiego zakończone

  – w mianow. na: a mają w bierniku l. poj. końcówkę: y: газета – газету

  – rzeczowniki zakończone na: я mają końcówkę -ю: Валя – Валю.
    * końcówkę -у lub -ю w bierniku 1. poj. mają również rzeczowniki rodzaju męskiego na: а, я: Миша – Мишу, Коля – Колю

 

narzędnik

   – rzeczowniki r. męskiego (z wyjątkiem rzeczowników zakończonych na -а, -я) oraz r. nijakiego mają w narzędniku 1. poj. końcówki:
      twardotematowe: ом: инжеиёром, окном
      miękkotematowe: ем / ём: водителем, нолем
   – rzeczowniki r. żeńskiego zakończone na -а, -я oraz rzeczowniki rodzaju męskiego na -а, -я mają w narzędniku l. poj. końcówki:
     twardotematowe: ой / ою: трактористкой, дедушкой
     miękkotematowe: ей / -ею: тётей, дядей
  – rzeczowniki r. żeńskiego zakończone na: ь mają końcówkę: ю, przy czym ь zachowuje się w temacie: тетрадью
  – rzeczowniki twardotematowe wszystkich rodzajów mają w narzędniku l. mn. końcówkę -ами: лугами, лесами;

  – rzeczowniki miękkotematowe wszystkich rodzajów mają w narzędniku l. mn. końcówkę -ями: полями

 

miejscownik

  większość rzecz. r. męskiego i nijakiego oraz rzecz. r. żeńskiego zakończone na: а, я mają w miejscowniku l.poj końcówkę: e

      r.m.: дом, в доме, на доме; r.ż.: парта, на парте, о парте, в парте; r.n.: окно, на окне, в окне, об окне
    – rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone na: ь, jak: тетрадь, mają w miejscowniku 1. poj. końcówkę: и:

      тетрадь, о тетради, на тетради

    – rzeczowniki wszystkich rodzajów w miejscowniku l. mn. mają końcówki:

      a. ах – столах, стенах, окнах

      b. ях, пр.: полях

 

 

PODSTAWOWY WZÓR ODMIANY RZECZOWNIKÓW

przyp. / pytanie

deklinacja 1: a, я

deklinacja 2: o, e, ё

deklinacja 3: r.ż  0

M. kto? со?
D. kogo? czego?
C. komu? czemu?
B. kogo? co?
N. z kim? z czym?
MC. o kim? o czym?

а, я
ы, и
e
йу, ю
ой, ей
e

o, e
а, я
у, ю
а, я, o, e, 0
ом, ем
e

b, 0
и
и
b, 0
b, ю
и

• deklinacja 1

  do deklinacji 1 należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, męskiego i nijakiego zakończone w mianowniku l. pojedyncze na: a, я
  девочка – dziewczyna, рука – ręka, мужчина – mężczyzna, женщина – kobieta, судья – sędzia, сирота – sierota.
• deklinacja 2

  do deklinacji 2 należą rzeczowniki: 
  – rzeczownik rodzaju męskiego końcówką zerową w mianowniku liczby pojedynczej: день – dzień, мяч – piłka
  – rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego zakończone na: o, e, ё: поле – pole, бельё – bielizna, конец – koniec.
  – rzeczownik: путь – sposób
• deklinacja 3

  do deklinacji 3 należą rzeczowniki żeńskiego, które w mianowniku l. pojedynczej mają końcówkę zerową
  мышь – mysz, лошадь – koń, степь – step

* reguły ortograficzne dla końcówek deklinacji i koniugacji:
  – po г, к, x nigdy nie używa się: ы, ю, я, lecz и, у, а.
  – po spółgłoskach szczelinowych ж, ч, ш, щ nigdy nie używa się ы, ю, я lub nieakcentowanego о, ale и, у, а, е.
  – pо ц nigdy nie używa się ю, я lub nieakcentowanego о, lecz у, а, е.

 

DEKLINACJA 1.

liczba pojedyncza

 

odmiana twarda

odmiana miękka

М.
D.
С.
В.
N.
 

MC.

жёнщин-а
жёнщин-ы
жёнщин-е
жёнщин-у
женщин-ой
(-ого)
(о) жёнщцн-е

старост-а
старост-ы
старост-е
старост-у
старост-ой
(-ого)
(о) старост-е

бур-я
бур-и
6j)p-e
бур-ю
б^р-ей
(-его)
(о) бур-е

зсмл-я
земл-й
земл-ё
зёмл-ю
земл-ёй
(-ёю)
(о) земл-ё

арми-я
арми-п
армн-и
арми-ю
арми-ей
(-ею)
(об) армп-и

liczba mnoga

М.
D.
С.
В.
N.
MC.

жёнщин-ы
женщин
жёнщин-ам
женщин
жёнщин-а ми
(о) жёнщин-ах

старост-ы
старост
старост-ам
старост
старост-амн
(о) старост-ах

бур-и
бурь
бур-ям
бур-и
б^р-ями
(о) бур-ях

зёмл-н
земель
зёмл-ям
зёмл-н
зёмл-ями
(о) зёмл-ях

армп-и
йрмнй
армп-ям
арми-и
арми-ями
(об) арми-ях

rzeczowniki twardotematowe (prócz zakończonych na г, к, х, ж, ш) w dopełniaczu 1. p. kończą się na samogłoskę -ы; miękko te matowe oraz zakończone na г, к, x, ж, ш kończą się na -и.

 

DEKLINACJA 2.

liczba pojedyncza

М.
D.
С.
В.
N.

MC.

зуб
зуб-а
зуб-у
зуб
зуб-ом
(о) зуб-е

слов-о
слбв-а
слов-у
слов-о.
слбв-ом
(о) слов

конь
кон-я
koh-ió
кон-я
кон-ём
(о) кон-е

край
кра-я
крй-ю
край
кра-ем
(о) крй-е

пол-е
пол-я
пол-ю
пол-е
пол-е м
(о) пол-е

пролетарий
пролетари-я
пролет ари-ю
пролетари-я
пролетари-ем
(о) пролетарп-и

заседани-е
заседани-я
заседани-ю
заседани-е
заседани-ем
(о) заседани-и

liczba mnoga

М.
D.
С.
В.
N.
MC.

зуб-ы
зуб-бв
зуб-ам
зуб-ы
зуб-aми
(о) зуб-aх

слов-а
слов
слов-ам
слов-d
слов-ами
(о) слов-ах

кон
кон-ей
кон-ям
кон-ей
кон-ями
(о) кон-ях

кра-а
кра-ёв
кра-ям
кра-а
кра-йми
(о) кра-ах

пол-я
пол-ей
пол-ам
пол-я
поя-ями
(о) пол-ях

пролетари-н
пролетари-ев
пролетари-ям
пролетари-ев
пролетари-ями
(о) пролетари-ях

заседани-я
заседаний
заседани-ям
заседани-я
заседани-ями
(о) заседани-ях

 

DEKLINACJA 3.

liczba pojedyncza

М.
D.
С.
В.
N.

MC.

степь
стёп-н
стёп-и
степь
стёп-ыо
(о) стёп-н

вещь
вещ-и
вёщ-и
вещь
вёщ-ыо
(о) вёщ-и

мышь
мыш-н
мыш-и
мышь
мыш-ыо
(о) мыш-и

liczba mnoga

М.
D.
С.
В.
N.
MC.

стёп-и
степ-ей
стсп-ям
стёп-и
степ-ями
(о) степ-ях

вёщ-и
вещ-ей
вещ-йм
вёщ-и
вещ-ами
(о) вещ-ах

мыш-и
мыш-ёй
мыш-пм
мыш-ей
мыш-ами
(о) мыш-йх

 

DEKLINACJA RZECZOWNIKÓW МАТЬ, ДОЧЬ, ПУТЬ, ДИТЯ

liczba pojedyncza

М.
D.
С.
В.
N.

MC.

мать
мат-ер-н
мат-ер-и
мать
мат-ер-ыо
(о) мат-ер-и

дочь
доч-ер-и
доч-ер-и
дочь
доч-ер-ыо
(о) доч-ер-и

путь
пут-и
пут-й
путь
пут-ём
(о) пут-и

дитя
дит-ят-и
дит-ят-и
дитя
дит-ят-ею(-ей)
(о) дит-ят-и

liczba mnoga

М.
D.
С.
В.
N.
MC.

мат-ер-и
мат-ер-ёй
мат-ер-ям
мат-ер-ёй
мат-ер-ями
(о) мат-ер-ях

доч-ер-и
доч-ер-ёй
доч-ер-ям
доч-ер-ёй
доч-ер-йми
(о) доч-ер-ях

пут-и
пут-ёй
пут-ям
пут-и
пут-ями
(о) пут-ях

дёт-и
дет-ёй
дёт-ям
дет-ёй
дет-ьми
(о) дёт-ях

 

ODMIANA RZECZOWNIKÓW RODZAJU NIJAKIEGO NA МЯ

liczba pojedyncza

М.
D.
С.
В.
N.
MC.

врём-я

врем-ени

врём-ени

врём-я

врём-енем

о врём-ени

знам-я

знам-ени

знам-ени

знам-я

знам-енем

о знам-ени

liczba mnoga

М.
D.
С.
В.
N.
MC.

времен-а
времён
времен-ам
времен-а
времен-йми
о времен-ах

знамён-а
знамён
знамён-ам
знамён-а
знамён-ами
о знамён-ах

rzeczowniki zakończone na мя:  имя imię, время czas, бремя brzemię, племя plemię, стремя strzemię, пламя płomień,  

  знамя sztandar, семя nasienie, вымя wymię, темя ciemię

rzeczowników: пламя, темя, бремя używa się tylko w l. poj. 

rzeczowniki семя i стремя mają w dopełniaczu l. mn. końcówkę -ян, a więc: семян, стремян

 

FORMY ZDROBNIAŁE RZECZOWNIKA

rzeczowniki zdrobniałe tworzy się za pomocą przyrostka: ушка:
рябинушка, бабушка, дедушка, соседушка, девушка