Rosyjski – Czasownik

 

CZASOWNIK W JĘZYKU ROSYJSKIM

• czasownik – глагол to odmienna część mowy, wyrażająca działanie, proces lub stan. Czasowniki rosyjskie posiadają

  szereg kategorii gramatycznych, takich jak tryb, strona, aspekt – forma dokonana i niedokonana, etc. Odmieniają się przez

  czasy, osoby, rodzaje i liczby. Istnieją dwa wzorce odmiany czasownika; czasowniki, których odmiana różni się od obu

  wzorców, zwane są nieregularnymi. W języku rosyjskim występują czasowniki zwrotne

 

• ze względu na znaczenie, czasowniki rosyjskie możemy podzielić na:
  – czasowniki stanu: стоять – stać; висеть – wisieć
  – czasowniki działania: бежать – biec, убить – zabić,
  – czasowniki cechy: стареть – starzeć się, зеленеть – zielenieć, сиять – jaśnieć;
  – czasowniki zjawiska: темнеть – ciemnieć; хмуриться – chmurzyć się; знобить – trząść się

 

 

BEZOKOLICZNIK

• bezokolicznik jest podstawową formą czasownika, na podstawie której czasownik można znaleźć w słowniku

• typowe końcówki w języku rosyjskim: ть – читать, писать, тй – идтй, нестй, чь – мочь, лечь, помочь

  w czasownikach zakończonych na: чь, cząstka: чь nie jest końcówką, lecz częścią tematu; potwierdza to wzorzec odmiany.
  печь – piec – печёт, беречь – chronić – бережёт – tutaj zachodzi wymiana spółgłosek ч:ж, стеречь – strzec – стережёт

• bezokolicznik może wchodzić w zdaniu w skład złożonego orzeczenia czasownikowego
   присел – przysiadł się – хотел присесть – chciał się przysiąść, дала пощёчину – spoliczkowała – решила дать пощёчину –
• czasowniki zwrotne mają w bezokoliczniku końcówkę zwrotną -ться,

  купаться – kąpać się, заниматься – zajmować się, разобраться – orientować się, убиваться – zabijać się

 

 

CZASOWNIKIEM BEZOSOBOWE

Połączenia czasownika bezosobowego z cząstką -ся: z celowni¬kiem są bardzo rozpowszechnione w języku rosyjskim.
Różnica między konstrukcją osobową Я хочу… a bezosobową Мне хочется… polega na tym, że konstrukcja bezosobowa jest mniej kategoryczna.
Я хочу сделать ей подарок. – Chcę zrobić jej prezent.
Мне хочется сделать ей по­дарок. – Mam ochotę chciałbym: zrobić jej prezent.
Она не хотела работать. – Ona nie chciała pracować.
Ей не хотелось работать. – Ona nie miała ochoty praco­wać.

 

W trybie warunkowym forma czasu przeszłego + бы: takie zdanie jest jeszcze mniej kategoryczne

Я хотел бы сделать ей подарок. = Мне хотелось бы сделать ей подарок. – Chciałbym zrobić jej prezent.

 

 

ASPEKT CZASOWNIKA

• aspekt czasownika wyraża sposób wykonania czynności w odniesieniu do upływu czasu – informuje w jakim stopniu

  czynność została zrealizowana, czasowniki rosyjskie i polskie, występują w 2 aspektach: dokonanym i niedokonanym

• aspekt czasownika wpływa na jego wzorzec odmiany przez czasy:
  – czasowniki niedokonane w tryb. oznajmującym mają formy wszystkich 3 czasów i wszystkie formy imiesłowów przymiotnikowych,
  – czasowniki dokonane w tryb. oznajmującym nie posiadają form czasu teraź. oraz imiesłowów przymiotnikowych czasu teraź.
 

czasowniki niedokonane
• czasowniki w formie niedokonanej nie informują o długości trwania, ani stopniu realizacji desygnowanej czynnościnp.

  решать – decydować; учить – uczyć; забывать – zapominać.
• czasowniki niedokonane tworzy się od dokonanych przy pomocy następujących wrostków:

  – ива, ыва: разбить, разбивать – rozbić, rozbijać, развязать, развязывать – rozwiązać, rozwiązywać
  – ва: забыть, забывать – zapomnieć, zapominać, открыть, открывать – otworzyć, otwierać
  – а / я: спасти, спасать – uratować, ratować; подрасти, подрастать – podrosnąć, podrastać

czasowniki dokonane i niedokonane tworzą w języku rosyjskim tzw. pary czasownikowe – видовые пары

  są to zestawienia, w których oba czasowniki mają jednakowe znaczenie, a różnią się tylko aspektem, np.
  строить – budować – построить – zbudować, бежать – biec – побежать – pobiec, лить – lać – залить – zalać.
niektóre czasowniki nie posiadają kategorii aspektu i występują tylko w formie

  dokonanej: очутиться – ocknąć się, поспать – przespać się

  niedokonanej: сигеть – siedzieć

  lub posiadają cechy obydwu aspektów: женить – żenić, ożenić, ранить – ranić, zranić

 

czasowniki dokonane
• czasowniki dokonane informują, że długość trwania czynności jest ograniczona w czasie, a czynność zrealizowana.
• czasowniki dokonane mogą nazywać czynności, które:

  – właśnie się zakończyły, np. выучить – nauczyć się, полюбить – pokochać;
  – mają się rozpocząć i trwać określoną długość czasu: запеть – zaśpiewać; закричать – zakrzyknąć;
  – wykonywane są jednokrotnie: прыгнуть – podskoczyć; раздвинуть – rozsunąć, достигнуть – dotrzeć, osiągnąć
czasowniki dokonane tworzy się od czasowników niedokonanych przy pomocy:
  – przedrostków вы, на, по, про, с: бежать – выбежать – biegać – wybiegać, багроветь – побагроветь – pąsowieć – spąsowieć
  – wrostka: ну: кричать, крикнуть – krzyczeć, krzyknąć; плевать, плюнуть – pluć, splunąć

 

 

TRYB CZASOWNIKA

• tryb wyraża stosunek mówiącego do treści wypowiedzi oraz relację między jej treścią a realnymi wydarzeniami
• w języku rosyjskim wyróżnia się trzy tryby czasownika:
– tryb oznajmujący: изъявительное наклонение wyrażający zdarzenia i czynności rzeczywiste
– tryb rozkazujący – повелительное наклонение służący wyrażeniu rozkazu, sugestii lub zachęty
– tryb przypuszczający – сослагательное наклонение wyrażający przypuszczenie lub możliwość wykonania czynności

Tryb oznajmujący

czasownik w trybie oznajmującym może występować w czasie przeszłym, teraźniejszym lub przyszłym
  она смотрела – ona patrzyła, он смотрит – on patrzy, они посмотрят / будут смотреть – oni popatrzą / będą patrzeć

 

w połączeniu z partykułami lub innymi częściami mowy może oznaczać czynności prawdopodobne, czynności warunkowe,

  wyrażać rozkaz, zamiar, groźbę – wówczas tryb oznajmujący znaczeniowo zbliża się do pozostałych trybów
  Ребата, завтра вы уберёте вашу комнату. – Dzieci, jutro posprzątacie wasz pokój.
  Думал, не думал, царём не будешь. – Czy będziesz rozmyślał czy nie, carem nie zostaniesz.
  * w odniesieniu do kategorii aspektu, czasowniki w trybie oznajmującym mają formy niedokonane czasu przeszłego, teraźniejszego l

  ub przyszłego oraz formy dokonane czasu przeszłego i przyszłego.

 

Tryb rozkazujący

tryb rozkazujący służy do wyrażania zachęty, sugestii lub rozkazu

 

tryb rozkazujący tworzą:
  – czasowniki w 2 os. I.p. i l.m: иди – idź, идите – idźcie;
  – formy złożone z czasownikiem w 3 os. I.p. i l.m. ze słówkiem пусть (пускай – w języku potacznym)
    Пусть идёт, раз её голова болит. – Niech idzie, skoro ją boli głowa.
    Пусть в армию идут те, кто хочет. Niech do wojska idą ci, co chcą.

  – formy ze słówkiem девай / давайте wyrażają zachętę do czynności,
    Давай стираем в шахматы. – Chodź, zagramy w szachy.
    Девайте купим спирт – Chodźcie, kupimy alkohol. 

  – czasowniki zwrotne

  – czasowniki z partykułą: к i да

 

Tryb przypuszczający

tryb przypuszczający wyraża czynności

• pożądane (желательные)

  Ты бы поучился, а не только сидишь за компом. Pouczyłbyś się, a nie tylko siedzisz przy kompie.

  Хоть бы она пришла! Gdyby tylko ona przyszła!

• warunkowo (условно-гипотетические), które nie zostały wykonane, ponieważ nie został spełniony jakiś warunek.
  Если бы я знала, что он не придёт, я бы так не нарядилась. – Gdybym wiedziała, że on nie przyjdzie, to bym się tak nie wystroiła.
  Я бы поспал ещё, устал я очень. – Jeszcze bym pospał, jestem bardzo zmęczony.
 

 

CZASOWNIK – БЫТЬ

w czasie teraźniejszym stosuje się tylko 3. os. I. р. есть:

   В вашем городе есть театр? – Да, есть..

• łącznik w czasie teraźniejszym w języku rosyjskim jest pomijany:

  Папа – инженер. – Tato jest inżynierem.

• czas przeszły

  я, ты, он был не был:, она была не была:, оно было не было:, мы, вы, они были не были:.
• czas przyszły

  я буду, ты будешь, он, она будет, мы будем, вы будете, они будут

 

* w czasie teraźniejszym czasownik posiłkowy есть nie jest używany

  natomiast w czasie przeszłym i przyszłym użycie czasownika быть был, будет: jest konieczne

 

 

WYRAŻENIE ZNACZEŃ POLSKIEGO CZASOWNIKA: MIEĆ

w języku rosyjskim nie ma czasownika, który odpowiadałby polskiemu musiećzamiast niego używa się:

быть

  У меня есть: деньги. – Mam pieniądze.

  Мне есть что купйть. – Маm со kupić.

 

должен, должна, должно, должныmuszę, powinienem, winien jestem pieniądze:

   Я должен купйть хлеб. – Mam muszę: kupić chleb

 

иметь

   jest stosowany szczególnie w połączeniu z wyrazami abstrakcyjnymi: иметь: право, возможность, значение, отношение,

   уровень, тенденцию, связь, удовольствие:.

   Я имею возможность поехать на стажировку. – Mam możliwość wyjechać na staż.

   Что мне ещё купйть? – Со mam jeszcze kupić?

 

 

CZASOWNIK:  ЯВЛЯТЬСЯ

Охрана окружающей среды является важной задачей современной науки. – Ochrona środowiska jest ważnym zadaniem nowoczesnej nauki. Wyrażając w inny sposób: Охрана окружающей среды – важная задача с. науки

 

KONIUGACJA 1

czasowniki zakończone w bezokoliczniku na: оть, ать, ять, еть oraz czasow. брить – golić, стелить – słać

czasownik niedokonany

czasownik dokonany

писать

слушать

написать

выслушать

czas teraźniejszy:

ю: po samogłosce; y: po spółgłosce / ешь: mimo znaku ь, należy wymawiać twardo / ем lub ём pod akcentem ете lub ёте – pod akcentem

я пишу
ты пйшешь
он, она, она пйшет
мы пйшем

вы пйшете

онй пйшут

я слу́шаю

ты слу́шаешь

он, она, оно слу́шает

мы слу́шаем

вы слу́шаете

они слу́шают

 

 

czas przeszły

я писа́л

ты писа́л

он писа́л

она писа́ла

оно писа́ло

мы писа́ли

вы писа́ли

они писа́ли

я слу́шал / слу́шала

ты слу́шал / слу́шала

он слу́шал

она слу́шала

оно слу́шало

мы слу́шали

вы слу́шали

они слу́шали

я написа́л / написа́ла

ты написа́л / написа́ла

он написа́л

она написа́ла

оно написа́ло

мы написа́ли

вы написа́ли

они написа́ли

я выслушал /выслушала

ты выслушал / выслушала

он выслушал

она выслушала

оно выслушало

мы выслушали

вы выслушали

они выслушали

czas przyszły

я буду писать

ты будешь писать
он, она, оно будет писать
мы будем писать

вы будете писать

онй будут писйть

я буду слушать

ты будешь слушать
он, она, оно будет слушать
мы будем слушать

вы будете слушать

онй будут слушать

я напишу́

ты напи́шешь

он, она, оно напи́шет

мы напи́шем

вы напи́шете

они напи́шут

я выслушаю
тывыслушаешь
он, она,оно выслушает
мывыслушаем
вы выслушаете
они выслушают

 

KONIUGACJA 2

czasowniki zakończone w bezokoliczniku na: ить, oprócz: брить,  стелить

7 czasowników zakończonych w bezokoliczniku na: еть: смотреть – patrzeć, видеть – widzieć, обидеть – urazić,

  ненавидеть – nienawidzić, зависеть – zależeć, терпеть – znosić coś lub kogoś, вертеть – kręcić;
niektóre czasowniki zakończone w bezok. na ать:  гнать – gonić, держать – trzymać, слышать – słyszeć, дышать –

  oddychać, спать – spać

czasownik niedokonany

czasownik dokonany

говорйть

строить

выговорить

простроить

czas teraźniejszy

ю lub у: po spółgłoskach: ж,ч,ш, щ: я сижу, я спешу / ишь: mimo znaku ь, należy ją wymawiać twardo / им ите

 

я говорю́

ты говори́шь

он, она, оно говори́т

мы говори́м

вы говори́те

они говоря́т

я стро́ю
ты стро́ишь
он она оно стро́ит
мы стро́им
вы стро́ите
они стро́ят

 

 

czas przeszły

я говори́л

ты говори́л

он говори́л

она говори́ла

оно говори́ло

мы говори́ли

вы говори́ли

они говори́ли

я стро́ил / стро́ила
ты стро́ил / стро́ила
он стро́ил
она стро́ила
оно стро́ило
мы стро́или
вы стро́или
они стро́или

я выговорил / выговорилa
ты выговорил /выговорилa
он выговорил
она выговорилa
оно выговорилo
мы выговорили
вы выговорили
они выговорили

я постро́ил / постро́ила
ты постро́ил / постро́ила
он постро́ил
она постро́ила
оно постро́ило
мы постро́или
вы постро́или
они постро́или

czas przyszły

я буду говори́ть

ты будешь говори́ть
он, она, оно будет говори́ть
мы будем говори́ть

вы будете говори́ть

онй будут говори́ть

я буду стро́ить

ты будешь стро́ить
он, она, оно будет стро́ить
мы будем стро́ить

вы будете стро́ить

онй будут стро́ить

я выговорю
ты выговоришь
он, она, она выговорит
мы выговорим
вы выговорите
они выговорят

я постро́ю
ты пoстро́ишь
он она оно постро́ит
мы постро́им
вы постро́ите
они постро́ят

tryb warunkowy

tryb rozkazujący

я читал бы / читала бы,

ты читал бы / читала бы,

он читал бы

она читала бы,

она читало бы

 

мы читали бы

вы читали бы

онй читали бы

 

я говорю

ты: говорй, вы: говорите
я читаю

ты: читай, вы: читайте
я встану

ты: встань, вы: встаньте

tryb rozkazujący dla 1. os. I. mnogiej. – давай,

мы: давайте прочитаем,

давайте будем читать,

вы: давайте читать.

 

CZASOWNIKI ZE ZMIANĄ SPÓŁGŁOSKI W TEMACIE

написать I. koniugacja:

приходить II. koniugacja:

я напишу
ты напйшешь
он напйшет

мы напйшем

вы напйшете

онй напйшут

я прихожу

ты приходишь

он приходит

мы приходим

вы приходите

онй приходят

tryb rozkazujący

ты напишй

вы напишйте

ты приходй

вы приходйте

 

CZASOWNIKI Z GRUPĄ: ОВА, ЕВА – РИСОВАТЬ

czas teraźniejszy

я рисую

ты рисуешь

он рисует

 

мы рисуем

вы рисуете

онй рисуют

czas przeszły

он рисовал, онй рисовали.

tryb rozkazujący

ты: рисуй, вы: рисуйте.

 

CZASOWNIKI ZWROTNE

I koniugacja: стараться

II koniugacja: купаться

czas teraźniejszy

я стара́юсь
ты стара́ешься
он она оно стара́ется
мы стара́емся
вы стара́етесь
они стара
́ются

я купаюсь

ты купаешься

он купается

мы купаемся

вы купаетесь

онй купаются

czas przeszły

я стара́лся
ты стара́лся / стара́лась
он стара́л
ся

она стара́лась
оно стара́лось
мы стара́лись
вы стара́лись
они стара́л
ись

я купался

ты купался / купалась

он купался,

она купалась

оно купа́лось

мы, купались

вы, купались

онй купались

czas przyszły

я буду говори́ть

ты будешь говори́ть
он, она, оно будет говори́ть
мы будем говори́ть

вы будете говори́ть

онй будут говори́ть

я буду купаться

ты будешь купаться
он, она, оно будет
купаться
мы будем
купаться

вы будете купаться

онй будут купаться

tryb rozkazujący

formy trybu rozkazującego czasowników zwrotnych tworzy się przez dodanie do końcówki formy trybu rozkazującego

  danego czasownika w stronie czynnej partykuły

  -ся po spółgłoskach: стеснятьстесняйстесняйся, стесняйтесь
  -сь po samogłoskach: садить  – садисадись, садитесь
  *
и краткое stanowi głoskę j, a więc jest spółgłoską

  встречай, встречайте; встречайся, встречайтесь – spotkaj, spotkajcie; spotkaj się, spotkajcie się
  строй, стройте; стройся, стройтесь – buduj, budujcie; buduj się, budujcie się
  учи, учите; учись, учитесь – ucz, uczcie; ucz się; uczcie się
  готовь, готовьте; готовься, готовьтесь – przygotuj, przygotujcie; przygotuj się, przygotujcie się

 

CZASOWNIKI NIEREGULARNE

взять

я возьму́, ты возьмёшь, он, она, оно возьмёт, мы возьмём, вы возьмёте, они возьму́т,
я взя́л, ты взя́л, он взя́л, она взяла́, оно взя́ло́, мы взя́ли, вы взя́ли, они взя́ли
я даю, ты даёшь, он даёт, мы даём, вы даёте, онй дают; он давал, онй давали; давай, давайте podobnie вставйть, узнавать:
дать

я дам, ты дашь, он даст, мы дадйм, вы дадйте, онй дадут; он дал, она дала, онй дали; дай, дайте
есть

я ем, ты ешь, он ест, мы едим, вы едите, онй едят; он ел, онй ел; ешь, ешьте и

жить

я живу, ты живёшь, он живёт, мы живём, вы живёте, онй живут; он жил, она жила, онй жйли; живй, живйте
идти

я иду, ты идёшь, он идёт, мы идём, вы идёте, онй идут; он шёл, она шла, онй шли; идй, идите;

лечь

я лягу, ты ляжешь, он ляжет, мы ляжем, вы ляжете, онй лягут; он лёг, она легла, онй леглй; ляг, лягте
мочь podobnie помочь, помогй, помогйте:

я могу, ты можешь, он может, мы можем, вы можете, онй могут; он мог, она могла, онй моглй
надеть

я надену, ты наденешь, он наденет, мы наденем, вы наденете, онй наденут; он надел, онй надели; надёнь, наденьте
открыть

я открою, ты откроешь, он откроет, мы откроем, вы откроете, онй откроют; он открыл, онй открыли; открой, откройте
петь

я пою, ты поёшь, он поёт, мы поём, вы поёте, онй поют; он пел, она пела, онй пели; пой, пойте

пить

я пью, ты пьёшь, он пьёт, мы пьём, вы пьёте, онй пьют; он пил, она пила, онй пйли; пей, пейте podobnie лить, шить:
поехать

я поеду, ты поедешь, он поедет, мы поедем, вы поедете, онй поедут; он поехал, онй поехали; поезжай, поезжайте
пойтй

я пойду, ты пойдёшь, он пойдёт, мы пойдём, вы пойдёте, онй пойдут; он пошёл, она пошла, онй пошлй; пойдй, пойдйте
понять

я пойму, ты поймёшь, он поймёт, мы поймём, вы поймёте, онй поймут; он понял, она поняла, онй поняли; поймй, поймйте
сесть

uprzejmie: садйсь, садйтесь:

я сяду, ты сядешь, он сядет, мы сядем, вы сядете, онй сядут; он сел, она сёла, онй сели; сядь, сядьте
умереть

я умру, ты умрёшь, он умрёт, мы умрём, вы умрёте, онй умрут; он умер, она умерла, онй умерли; умрй, умрйте
хотеть

я хочу, ты хочешь, он хочет, мы хотйм, вы хотйте, онй хотят; он хотел, она хотела, онй хотели; желай, желайте
 

 

NIEKTÓRE ZWIĄZKI CZASOWNIKOWE, RÓŻNIĄCE SIĘ OD JĘZYKA POLSKIEGO

благодарйть кого за что друга за подарок:, болеть чем ангйной:, болеть за кого за Спартак:, владеть овладеть: чем русским языком:, вспоминать о ком, о чём о канйкулах:, кого, чего канйкулы:, выйти замуж за кого за Bśhkd:, ждать кого, что z żyw. – сестру:, кого, чего z nieżywot. – помощи:, желать кому чего другу счастья:, женйться на ком на Ирйне:, заботиться о ком, о чём о ребёнке:, заниматься чем гимнастикой:, интересоваться чем математикой:, обмениваться чем марками:, переводйть с чего на что с чешского языка на русский:, поздравлять кого с чем друга с днём рождения:, понимать кого, что новые слова:, привыкнуть к чему к условиям работы:, принимать участие в чём в соревнованиях:, радоваться чему солнечной погоде:, стремйться к чему к успеху:, считать кого кем, что чем инженера Новака хорошим специалйстом:, увлекаться чем музыкой:, участвовать в чём в конкурсе:, учйтывать что цели обучения:

 

 

PRZYKŁADY

Сегодня я должен отправить письмо.
Muszę dziś wysiać list.


Смирновы должны быть счастливы, что получили новую квартиру

Smirnowowie powinni być szczęśliwi, ze otrzymali nowe mieszkanie.


Коля должен товарищу десять рублб
й.
Kola jest winien koledze 10 rubli.