Włoski – Rodzajnik (l’articolo)

• rodzajnik nieokreślony • rodzajnik określony • rodzajnik cząstkowy • opuszczanie rodzajnika

RODZAJNIK

rodzajnik

• to niewystępująca w jęz. polskim, niemająca samodzielnego znaczenia część mowy określająca

  rzeczownik – jego liczbę i rodzaj

• w języku włoskim istnieją 3 rodzaje rodzajników:
  – rodzajnik nieokreślony – articolo indeterminativo

  – rodzajnik określony – articolo determinativo

  – rodzajnik cząstkowy – articolo partitivo

 

RODZAJNIKI OKREŚLONE I NIEOKREŚLONE – zestawienie

rodzajnik męski

l. poj. – nieokreślony

l. poj. – określony

l.mn. – tylko określony

przed samogłoską

un

l’

gli

przed spółgłoska

un

il

i

przed: x, z, s impura*, gn, pn

uno

lo

gli

rodzajnik żeński

l. poj. – nieokreślony

  l. poj. – określony

l.mn. – tylko określony

przed samogłoską

un’

l’

le

przed spółgłoska

una

la

le

* s impura – to "s" po którym następuje spółgłoska

 

PRZYIMKI ŚCIĄGNIĘTE  – PREPOSIZIONI ARTICOLATE

rodzajniki określone występujące razem z przyimkami: di, a, da, in, su – tworząc przyimki ściągnięte

liczba pojedyncza

di + il = del
di + lo = dello
di + l’ = dell’
di + la = della

a + il = al
a + lo = allo
a + l’ = all’
a + la = alla

da + il = dal
da + lo = dallo
da + l’ = dall’
da + la = dalla

in + il = nel
in + lo = nello
in + l’ = nell’
in + la = nella

su + il = sul
su + lo = sullo
su + l’ = sull’
su + la = sulla

liczba mnoga

di + i = dei
di + gli = degli
di + le = delle

a + i = ai
a + gli + agli
a + le = alle

da + i = dai
da + gli = dagli
da + le = dalle

in + i = nei
in + gli = negli
in + le = nelle

su + i = sui
su + gli = sugli
su + le = sulle

* w mowie potocznej: con + il = col, con + i = coi

 

RODZAJNIK NIEOKREŚLONY

rodzajnik nieokreślony występuje:

• gdy mowa o osobach lub rzeczach bliżej nieokreślonych, nieznanych, o których mówimy

  po raz pierwszy

  Marco legge un libro. – Marek czyta (jakąś) książkę.

  Vedo un bambino. (pierwszy raz) Il bambino ha gli occhi blu. (kolejny raz) –

  Widzę jakieś dziecko. To dziecko ma niebieskie oczy.

 

• przed rzeczownikiem występującym z przymiotnikiem

  Leggo un libro interessante. – Czytam interesującą książkę.

   

• w funkcji liczebnika, w znaczeniu: jeden, jedna, jedno

  Ho un gatto e due cani. – Mam jednego kota i dwa psy.

 

 

RODZAJNIK OKREŚLONY

rodzajnik określony występuje:

• gdy opisujemy konkretną lub już znaną: osobę, zwierzę lub rzecz

  La casa di Maria è molto bella. – Dom Marii jest bardzo ładny.

 

• przed rzeczownikami niepoliczalnymi

  il cibo – jedzenie, la carne – mięso, la frutta – owoc, owoce, l’aqua – woda

 

• przed nazwami własnymi: kontynentów, krajów, regionów, gór, dużych wysp, oceanów, mórz,

  jezior i rzek

  la Francia – Francja, la Sicilia – Sycylia, l’Italia – Włochy, il Pacifico – Ocean Spokojny, la Toscana –

  Toskania, la Vistola – Wisła

 

• przed rzeczownikami: abstrakcyjnymi, określającymi zjawiska, surowce, rzeczy jednostkowe,

  niepowtarzalne

  l’amicizia – przyjaźń, la terra – ziemia, la pazienza – cierpliwość, l’odio – nienawiść, l’aria – powietrze,

  il sole – słońce, l’oro – złoto

 

• przed rzeczownikami mającymi znaczenie ogólne, które są przedstawicielami jakieś grupy

  Il cane è un animale domestico. – Pies jest zwierzęciem domowym. Mi piacciono le rose. – Lubię róże.

 

• użycie rodzajników określonych i nieokreślonych zależy często po prostu od kontekstu i intencji

  mówiącego

  Ho un libro per te. – Mam dla ciebie pewną (jedną) książkę. Ho il libro per te. – Mam dla ciebie tę książkę.

 

rodzajniki określone ściągnięte – preposizioni articolate

gdy przed rzeczownikiem poprzedzonym rodzajnikiem określonym stawia się przyimek – wtedy:

• przyimki: di, a, da, in, su oraz rodzajniki określone łączą się w jedną formę ściągniętą

  (patrz tabela powyżej)

  II libro e (di + l’) dell’insegnante. – Książka należy do nauczyciela.

 

• przyimki: con, per, tra / fra, nie ulegają zmianie
  II libro e per l’insegnante. – Książka jest dla nauczyciela.

 

 

RODZAJNIK CZĄSTKOWY – ARTICOLO PARTITIVO

odpowiada angielskim: some i any

RODZAJNIK CZĄSTKOWY

zestawienie

uwaga: rodzajnik cząstkowy ma formy identyczne z formami rodzajnika ściągniętego, tworzonego za pomocą przyimka: di

 

rodzaj męski

rodzaj żeński

liczba pojedyncza

del, dello, dell’

della, dell’

liczba mnoga

dei, degli

delle

rodzajnik cząstkowy w liczbie pojedynczej

• występuje przed rzeczownikami niepoliczalnymi i abstrakcyjnymi w znaczeniu: kilka, trochę

  Bevi del latte? = Bevi un po’ di latte? – Napijesz się kawy (niepoliczalny)

  Vorrei dello zucchero. – Chciałbym (trochę) cukru.

  Vorrei dell’acqua. – Chciałbym (trochę) wody.

• występuje przed innymi rzeczownikami, jeżeli wskazuje się na ich bliżej nieokreśloną ilość lub

  część

  Vorrei della lana nera. – Chciałbym czarną wełnę. (trochę czarnej wełny)

  * ilość określa czasem sytuacja lub zwyczaj, np. szklanka herbaty, filiżanka kawy, tabliczka czekolady

    Vorrei un caffe. – Proszę o kawę. (o filiżankę kawy)

 

rodzajnik cząstkowy w liczbie mnogiej

• rodzajnik cząstkowy i zaimki przymiotne nieokreślone (alcuni, qualche, molti, pochi) pełnią funkcję form liczby mnogiej

  rodzajnika nieokreślonego i mają wtedy znaczenie: jacyś, jakieś, pewni, kilka

  Vorrei un cioccolatino. – Chciałbym czekoladkę.

  Vorrei dei cioccolatini. – Chciałbym czekoladki (kilka czekoladek).

  Vorrei qualche cioccolatino. – Chciałbym kilka czekoladek.

  Vorrei alcuni cioccolatini. – Chciałbym kilka czekoladek.

  * w takim zastosowaniu rodzajnik cząstkowy bywa często pomijany w środku zdania

    a. przed dopełnieniem bliższym: Ho un amico italiano. – Ho (degli) amici italiani.

    b. przed podmiotem: (Delie)

       Donne e (degli) uomini cavalcavano per i prati. – Kobiety i mężczyźni jeździli konno po łąkach.

    c. po czasowniku avere, gdy następuje po nim rzeczownik abstrakcyjny lub gdy

        avere jest w formie przeczącej:

        Hai tempo libero? – Czy masz wolny czas? Non ho libri. – Nie mam książek.

• rodzajnik cząstkowy nie może być opuszczany w przeciwstawieniach

  Dei libri sono italiani, altri sono francesi. – Jedne książki są włoskie, inne francuskie.

 

 

OPUSZCZANIE RODZAJNIKA

rodzajnik opuszcza się:

• przed rzeczownikami oznaczającymi pokrewieństwo:

  mio padre, tua madre, sua sorella, nostro fratello, vostra figlia, sua moglie

  * wyjątki: rodzajnik musi być użyty z rzeczownikami oznaczającymi pokrewieństwo w wypadku gdy:

     a. są użyte w liczbie mnogiej: i miei genitori, le tue sorelle

     b. są użyte w połączeniu z przymiotnikiem lub są określone w inny sposób: la nostra cara madre, il tuo zio di Palermo

     c. są użyte w formie zdrobniałej lub zgrubiałej: la tua sorellina, la nostra mamma

     d. przed loro: il loro padre, la loro amdre

 

• przed rzeczownikami poprzedzonymi rodzajnikiem cząstkowym lub zaimkiem przymiotnym

  nieokreślonym:

  alcuni, molti, tanti, troppi, pochi

 

• przed rzeczownikami w l. mn. jeśli w liczbie pojedynczej poprzedzałby je rodzajnik nieokreślony

  Un libro e un quaderno erano per terra. Libri e quaderni erano per terra. –

  Książki i zeszyty leżały na podłodze.

  Ho un libro interessante. Ho libri interessanti. – Mam interesujące książki.

  

• przed rzeczownikami w wołaczu

  Entri, signore! – Proszę, niech Pan wejdzie!

  

•  przy wyliczaniu większej liczby rzeczowników, gdy przed rzeczami wyliczanymi stoi lub mógłby

  stać dwukropek

   Nel giardino c’erano (:) bambini e adulti, donne e uomini. –

   W ogrodzie były dzieci i dorośli, kobiety i mężczyźni.

   ale: Eva vuole una gomma, una matita, un guaderò e dei pennarelli. –  Ewa chce gumkę, ołówek i flamastry.

  

• po przyimkach: di i da

  la Facolta di Storia – Wydział Historii, l’insegnante d’italiano – nauczyciel włoskiego, un chilo di caramelle –

  kilogram cukierków, un vestito da sera – suknia wieczorowa, la sala da pranzo – pokój jadalny

   

• w wyrażeniach przysłówkowych sposobu, złożonych z przyimka i rzeczownika

  in fretta – pospiesznie, con grande piacere – z wielką przyjemnością, senza valore – bez wartości, con

  pazienza – cierpliwie, per fortuna – na szczęście, per esempio – na przykład, senza fretta – bez pośpiechu

 

• przed nazwami środków transportu jeśli nie są jednoznacznie określone

  in macchina – samochodem, in treno – pociągiem, ale: con la macchina di Pietro – samochodem Piotra

 

• rodzajnik opuszcza się przed nazwami geograficznymi

  – przed nazwami miast: Firenze – Florencja, Varsavia – Warszawa, stawia się go jedynie wówczas, gdy

    nazwy miast występują z przymiotnikiem: la famosa Cracovia – słynny Kraków, l’antica Roma – starożytny

    Rzym, la bella Vienna – piękny Wiedeń.

  – przed konkretnymi nazwami placów i ulic:

    Mario va alla piazza del teatro. ale: Mario abita in piazza Repubblica.

  – po przyimku: in, jeśli nazwy geograficzne rodzaju żeńskiego zakończone na: a i nie występują z

    przydawką: l’Italia – in Italia – nell’Italia, l’Inghilterra – in Inghilterra – nell’antica, la Toscana –

    in Toscana – sulla Toscana, la Sicilia – in Sicilia – nella bella Sicilia, ale: il Piemonte – nel Piemonte – sul

   Piemonte, il Canada – nel Canada – sul Canada

    * wyjątki stanowią nazwy zawierające rodzajnik: La Mecca – Mekka, La Spezia- Spezia, II Cairo – Kair,

       L’Avana – Hawana

       nazwy: miast, miasteczek, wsi i wysp są zawsze rodzaju żeńskiego, wyjątek stanowi: II Cairo,

       Il Madagascar

       nazwy: państw, rzek, gór, regionów, części świata, dużych wysp występują z rodzajnikiem:

       Włochy – l’Italia, Alpy – le Alpi

 

• przed niektórymi określeniami czasu

  – przed nazwą najbliższego dnia tygodnia (także w przeszłości):

    Sabato sono stato al cinema. – W ostatnią sobotę byłem w kinie.

  – w dacie, przed nazwą dnia tygodnia:

    Oggi e il 25 novembre 1991, domenica. – Dziś jest 25 listopada 1991 roku, niedziela.

    * rodzajnik określony stawia się:

    –  dla zaznaczenia, że czynność powtarza się we wskazany dzień:

       II sabato vado al cinema. – W każdą sobotę chodzę do kina.

    – dla podkreślenia, że chodzi o określony dzień:

      Era la prima domenica del mese. – To była pierwsza niedziela miesiąca.

    * rodzajnik nieokreślony stawia się gdy dzień nie jest bliżej określony:

       Era una domenica di maggio. – To było w majową niedzielę.

 

• przed dopowiedzeniem (czyli określeniem rzeczownika zawierające dodatkowe informacje)

   Carlo, mio figlio, parte domani per l’Italia. – Karol, mój syn, jedzie jutro do Włoch.

 

• po słowie come – w znaczeniu: jako

  Vorrei lavorare come interprete. – Chciałbym pracować jako tłumacz kabinowy.

 

• przed imionami własnymi

  Marco e Pietro sono amici. – Marek i Piotr są przyjaciółmi.

 * rodzajnik stawia się jednak jeśli imię własne poprzedzone jest przymiotnikiem lub stanowi tytuł

    Carlo Rossi abita a Firenze. ale Il giovane Carlo Rossi abita a Firenze.

    Giorgio prende l’autobus numero diciotto – Giorgio prende il diciotto.

    la Gioconda di Leonardo – Gioconda Leonarda.

     * rodzajnik przed imionami żeńskimi stawiają mieszkańcy Toskanii:

        Dove e la Maria? – Gdzie jest Maria?

 

• przed nazwiskami:

  E venuto Rossi. – Przyszedł pan Rossi. ale: II signor Rossi. – Pan Rossi.

  * rodzajnik określony w połączeniu z liczbą mnogą nazwiska oznacza:

    I signori Rossi = I Rossi – Państwo Rossi.

  * rodzajnika określonego używa się także gdy chodzi o nazwiska słynnych postaci, wtedy

     rodzajnikiem określonym można zastąpić: imię podkreślając jednocześnie, że chodzi o jedyną

     słynną lub konkretną osobę o tym nazwisku: Eleonora Duse = la Duse Federico Fellini – il Fellini.

   

• przed orzecznikiem rzeczownym lub rzeczownikiem

  określającym cechę stałą, gatunek, zawód, pochodzenie, wyznanie, stanowisko łub pełnioną funkcję:

  Carlo e studente. –  Karol jest studentem.

  Siamo polacchi. – Jesteśmy Polakami.

  Sono cattolici. – Są katolikami.

  Rossi e diventato direttore. – Rossi został dyrektorem.