Włoski – Czasowniki posiłkowe i modalne

 

• czasowniki posiłkowe • czasowniki modalne

CZASOWNIKI POSIŁKOWE: AVERE I ESSERE

• avere, essere, oprócz swych podstawowych znaczeń pełnią rolę czasowników posiłkowych

• czasowniki posiłkowe służą do tworzenia czasów złożonych i strony biernej

• większość włoskich czasowników tworzy czasy złożone z czasownikiem posiłkowym avere

avere – z czasownikiem posiłkowym avere odmieniają się:

• czasowniki przechodnie, czyli mogące tworzyć formy strony biernej (np. zamykać – został zamknięty)

  chiudere – zamykać, comprare – kupować, fare – robić, itp.

• następujące czasowniki nieprzechodnie

  abitare – mieszkać, ballare – tańczyć, camminare – chodzić, dormire – spać, giocare – bawić się, lavorare –

  pracować, mentire – kłamać, nuotare – pływać, participare – uczestniczyć, passegiare – spacerować,

  piangere – płakać, ridere – śmiać się, rispondere – odpowiadać, scherzare – żartować, viaggiare – podróżować

essere – z czasownikiem: essere odmieniają się

• czasowniki nieprzechodnie głównie związane z ruchem, zmianą miejsca lub stanu

  andare – iść, apparire – pojawiać się, scappare – uciekać, stare – stać, pozostawać, uscire – wychodzić

• wszystkie czasowniki zwrotne

  alzarsi – wstawać, nascondersi – chować się, chiamarsi – nazywać się, sentirsi – czuć się, incontrarsi –

  spotykać się, svegliarsi – budzić się, lavarsi – myć się, truccarsi – malować się

  * uwaga: gdy zaimek zwrotny jest dołączony do czasownika w bezokoliczniku, używa się czasownika

     posiłkowego avere

     Mi sono dovuta svegliare. Ho dovuto svegliarmi. – Musiałam się obudzić.
Ci siamo potuti incontrare con te. Abbiamo potuto incontrarci eon te. – Mogliśmy się z tobą spotkać.
Si sono voluti alzare tardi. Hanno voluto alzarsi tardi. – Chcieli późno wstać.

• imiesłów czasu przeszłego czasowników odmieniających się w czasie przeszłym z czasownikiem essere

  musi zgadzać się co do liczby i rodzaju z podmiotem zdania

  Pietro e arrivato. – Piotr przyjechał.  Laura e arrivata. – Laura przyjechała.
I ragazz
i sono arrivati. – Chłopcy przyjechali. Le ragazze sono arrivate. – Dziewczyny przyjechały.

niektóre czasowniki, w zależności od kontekstu, odmieniają się zarówno z: essere, jak i z: avere

• aumentare – zwiększyć, wzrosnąć

  Le tasse sono aumentate. II proprietario ha aumentato i prezzi. –

  Podatki wzrosły. Właściciel podwyższył ceny.

• cambiare – zmieniać

  Lui e cambiato molto. Ho cambiato i soldi. – On bardzo się zmienił. Wymieniłem pieniądze.

• cominciare – zaczynać

  La lezione e cominciata. Ho cominciato la lezione. – Lekacja zaczeła się. Zacząłem lekcje.

• correre – biegać

  Sono corso a casa. Ho corso per il parco. – Pobiegłem do domu. Biegałem po parku.

• continuare – kontynuować, trwać

  Il film è continuato. Ho continuato gli studi. – Film trwał dalej. Kontynuowałam studia.
• finire – kończyć

  Lo spettacolo è finito. Ho finito di studiare. – Przedstawienie się skończyło. Skończyłam się uczyć.

• crescere – rosnąć, wychowywać

  Il bambino è cresciuto. Laura ha cresciuto cinque figli. – Dziecko urosło. Laura wychowała pięciu synów.

• diminuire – zmniejszyć

  Il tasso di disoccupazione è diminuito. Il capo mi ha diminuito lo stipendio –

  Zmniejszył się poziom bezrobocia. Szef zmniejszył mi pensję.

• passare – podać, minąć

  Sono passati dieci anni. Ho passato l’esame. – Minęło dziesięć lat. Zdałam egzamin.

CZASOWNIKI MODALNE

dovere, sapere, preferire, potere, volere

czasowniki modalne

• czasowniki modalne to specyficzny rodzaj czasowników posiłkowych

• stoją zazwyczaj przed bezokolicznikiem, wobec którego pełnią funkcję pomocniczą

• służą do wyrażania: potrzeb, chęci, możliwości lub konieczności

• najważniejsze czasowniki modalne to

  dovere – musieć, sapere – w znaczeniu umieć, preferire – w znaczeniu woleć, potere – móc, volere

  chcieć, a także czasowniki desiderare – pragnąć, lasciare – zostawić

  Devo andare da Maria. – Muszę pójść do Marii.

  Ti posso dire tutto. – Mogę ci wszystko powiedzieć.

  Voglio telefonare a Marco. – Chcę zatelefonować do Marka.

  Desidero parlare con Maria. – Pragnę (po) rozmawiać z Marią.

  Andrea sa fare tutto. – Andrzej potrafi wszystko zrobić.

• czasowniki modalne użyte w zdaniu samodzielnie czasowniki mogą zmieniać swoje znaczenie

  Vi devo molto. – Wiele wam zawdzięczam.  Ti devo mille lire. – Jestem ci winien tysiąc lirów.

  Sai tutto su Pie tro i – Czy wiesz wszystko o Piotrze? Sa di essere bello. – Wie, że jest piękny.

  Sai già 20 verbi irregolari! – Znasz już 20 czasowników nieregularnych?

• czasownik, który po nich następuje, może pozostawać w sferze domysłów

  Può (fare) molto. – Wiele może (zrobić). Vuoi (avere) il mio libro! – Chcesz (dostać) moją książkę?

• czasownik: sapere rządzi infinito presente lub passato za pośrednictwem przyimka: di

  Sapeva di aver fa tto male. – Wiedział, że źle postąpił.

ODMIANA CZASOWNIKÓW MODALNYCH

avere: czasowniki modalne odmieniają się z avere, jeśli nie towarzyszy im bezokolicznik
  Ho potuto. – Mogłam. Abbiamo voluto. – Chcieliśmy. Hai dovuto. – Musiałeś. Avete saputo. – Umieliście.

essere: czasowniki modalne odmieniają się z essere jeżeli czasownikowi modalnemu towarzyszy bezokolicznik

  Siete dovuti partire. – Musieliście wyjechać. Sono potuta venire. – Mogłam przyjechać.
Siamo volute rimanere a casa. – Chciałyśmy zostać w domu.

  Abbiamo voluto vedere quel film. – Chcieliśmy obejrzeć tamten film

• czasowniki modalne w czasach złożonych odmieniają się z czasownikiem posiłkowym avere:

    Non ha voluto niente. – Niczego nie chciał.

• jeśli pełnią rolę pomocniczą odmieniają się z tym czasownikiem posiłkowym, z którym odmienia

  się bezokolicznik

  Ho voluto rispondere. – Chciałem odpowiedzieć. – ponieważ: Ho risposto.

  Ha potuto spedire la lettera. – Mogła wysłać list. – ponieważ: Ha spedito.

  Sei potuto uscire. – Mogłeś wyjść. – ponieważ: Sei uscito.

  È dovuta partire. – Musiała wyjechać. – ponieważ: È partita.

• w przypadku odmiany z essere: zaimki stoją przed pierwszym czasownikiem 

  w przypadku odmiany z avere: zaimki stoją po bezokoliczniku

  Ci sono voluta andare. – Chciałam tam pójść.

  Ho voluto prenderlo. – Chciałem to wziąć.

• czasownik sapere odmienia się z posiłkowym avere niezależnie od tego, jaki czasownik po nim stoi

  Non ha saputo piacere. – Nie potrafiła podobać się.

• wszystkie czasowniki modalne odmieniają się z: essere gdy stoją przed czasownikiem zwrotnym

  Èva si è dovuta lavare. – Ewa musiała się umyć.

  Èva non si è saputa trattenere. – Ewa nie potrafiła się powstrzymać.

  * można jednak spotkać odmianę z avere – podkreśla się wówczas wolę, konieczność wykonania czynności:

    Èva ha dovuto lavarsi. – Ewa musiała się umyć.

    Èva non ha saputo trattenersi. – Ewa nie potrafiła się powstrzymać.